Dlaczego nie istnieje zbrodnia doskonała? Taką tezę stawia Pan Doktor w książce „Zbrodnia niedoskonała”, którą napisał Pan wspólnie z Katarzyną Bondą.
Faktycznie zbrodnia doskonała nie istnieje, choćby z uwagi na to, że każdy człowiek popełnia błędy. Nawet jeśli sprawca dobrze przygotowuje się do popełnienia przestępstwa, nie zdaje sobie sprawy z własnych ograniczeń i nie jest w stanie zapanować nad różnego rodzaju emocjami towarzyszącymi temu zdarzeniu. Czasami przeszacowuje swoje umiejętności. Tak dzieje się w przypadku osób zakładających, iż po dokonaniu zbrodni przeniosą ciało i umieszczą je w miejscu niedostępnym – w praktyce okazuje się to niezwykle trudne, co często zaskakuje sprawców.
Emocje sprawiają również, że sprawcy próbują poprawiać efekty swoich działań. Coraz częściej podrzucają różne ślady mające doprowadzić organy ścigania do błędnych wniosków. Dokładne prześledzenie całej sekwencji zdarzeń krok po kroku pozwala jednak odnaleźć pewne ślady zachowań, stanowiące później podstawę wnioskowania o cechach osobowości nieznanego sprawcy.
Dlatego zbrodnia doskonała nie istnieje. Z roku na rok rozwijają się badania i techniki kryminalistyczne, a analizy stają się coraz bardziej szczegółowe, co sprawia, że osoby stojące za zbrodniami są demaskowane szybciej niż w przeszłości.
Obecnie rekordy popularności biją podcasty true crime. Z czego wynika rosnące zainteresowanie tematyką kryminalną opartą na faktach w szeroko rozumianej popkulturze?
Popularność podcastów wiąże się z ciekawością ludzi. Obecnie nie ma szanującej się stacji telewizyjnej, która nie emitowałaby programu o tematyce kryminalnej. To przyciąga uwagę widzów. Liczy się nie tylko ciekawość odbiorcy, ale przede wszystkim kwestia dobrze zorganizowanej narracji i licznych zwrotów akcji.
Narracja jest tym ciekawsza, tym istotniejsza i tym większą grupę odbiorców przyciąga, im bardziej jest zawoalowana. Jeżeli twórca podcastu potrafi umiejętnie dawkować informacje i przedstawiać je szczątkowo, dając odbiorcy możliwość interpretacji, to dość łatwo wciąga go w grę, w której musi on dokonać refleksji i stać się niejako śledczym. Jeżeli ktoś obejrzy jeden odcinek, z chęcią sięgnie po kolejne.
Czy zdarzyło się Panu sporządzić opinię, która zmieniła przebieg postępowania sądowego? Czy mógłby Pan opowiedzieć o takim przypadku?
Nie tylko w sprawach sądowych, ale przede wszystkim w postępowaniach przygotowawczych opinie z zakresu psychologii śledczej odgrywają coraz istotniejszą rolę. Choćby dlatego, że pozwalają powiązać różne ślady, a na ich podstawie wskazać indywidualne cechy sprawcy, które są mało powtarzalne w populacji. Dochodzą do tego pewnego rodzaju ślady zachowania znajdowane na miejscach zdarzeń. Również one zostają poddane analizie, przyczyniając się do zdemaskowania sprawcy.
Zdarza się, że organ ścigania nie jest w stanie odpowiedzieć na pytanie, co się wydarzyło. W tym miejscu pojawiają się tzw. portrety psychologiczne osób nieżyjących. Działania biegłego z zakresu psychologii śledczej zmierzają do ustalenia, co się stało. Mamy trzy wersje: zabójstwo, samobójstwo albo nieszczęśliwy wypadek.
Dopiero w latach 90. XX wieku zaczęto dostrzegać, że wiedza na temat ofiary odgrywa istotną rolę w prowadzonych postępowaniach. Ta wiedza później przynosi efekty, których czasami nawet organ ścigania się nie spodziewa. Pamiętam sytuację ze starszą kobietą, która zgłosiła się i twierdziła, że widziała, jak sprawca wrzucał zwłoki do studzienki kanalizacyjnej. Oczywiście po wielu latach taki ślad w pamięci osoby starszej ulega pewnego rodzaju zatarciu. Sprawa wydawała się beznadziejna, ale ta pani dołączyła dziennik, w którym zapisywała wszelkie informacje poprzedzające całe zdarzenie. Z tych materiałów udało się stworzyć historię pozwalającą odpowiedzieć na pytanie o motywację sprawcy.
Zdarzają się takie przypadki, w których jeden szczegół przynosi na tyle istotne informacje, że np. dzięki analizie ubrań ofiary jesteśmy w stanie wskazać, ilu było sprawców.
Jakie praktyczne umiejętności zdobywają uczestnicy zajęć Pana Doktora i w jaki sposób mogą je później wykorzystywać w pracy zawodowej?
Uczestnicy studiów podyplomowych „Psychiatria i psychologia sądowa” przede wszystkim otrzymują wiedzę dotyczącą możliwości analitycznych. Uczą się nowych metod stosowanych w psychologii śledczej, m.in. sporządzania opinii typologicznych, profilowania osób nieżyjących czy budowania profili psychologiczno-kryminalistycznych, które pozwalają zawęzić obszar poszukiwań.
W ten sposób z grupy 500 potencjalnych podejrzanych pozostaje 100 osób. Tu pojawia się znaczenie profilowania, ale także badań statystycznych związanych z tym, jakie osoby dokonują takich przestępstw. Późniejsza analiza danych dotyczących funkcjonowania ofiary, tzw. danych wiktymologicznych, pozwala stwierdzić, z kim ta osoba utrzymywała relacje. Dzięki temu organom ścigania dużo łatwiej prowadzić działania kryminalistyczne.
Poza tym słuchacze naszych studiów otrzymują mnóstwo informacji na temat różnych form przesłuchań, w szczególności tzw. przesłuchań szczególnych. Wiele zajęć na tych studiach stanowią zajęcia praktyczne, dzięki którym uczestnik ma kontakt z rzeczywistym materiałem pochodzącym z miejsc zdarzeń. Podczas zajęć słuchacze dowiadują się m.in., jakie możliwości i ograniczenia fizyczne i psychologiczne ma osoba w określonym wieku, co pomaga zawęzić krąg podejrzanych.
Mamy również cały wachlarz informacji związanych m.in. z opiniodawstwem sądowo-psychiatrycznym i sądowo-psychologicznym. Uczymy, jak takie opinie są tworzone, jak można je weryfikować i analizować, aby później wykorzystać je w toku prowadzonego postępowania.
Co wyróżnia program studiów podyplomowych „Psychiatria i psychologia sądowa” na tle innych ofert szkoleniowych dla środowiska prawniczego?
Zgromadziliśmy kadrę pochodzącą z różnych ośrodków w Polsce. Są to nie tylko pracownicy naukowi, ale przede wszystkim praktycy i eksperci w swoich dziedzinach. Te studia prowadzi naprawdę dobrze dobrana kadra.
Kolejnym atutem jest to, że znaczną część zajęć stanowią zajęcia praktyczne, opierające się nie na materiale eksperymentalnym, lecz na materiale zabezpieczonym na różnego rodzaju miejscach zdarzeń. Pozwala to na zaprezentowanie określonych sekwencji zdarzeń i możliwości ich analizy, co stanowi bardzo istotny atut w procesie nauki.
Chciałbym również dodać, że te studia — patrząc na programy innych kierunków o podobnej tematyce — są niezwykle efektywne. Potwierdzają to opinie samych uczestników, którzy polecają je innym profesjonalistom.
BIOGRAM
Dr Bogdan Lach – psycholog śledczy, biegły sądowy z zakresu psychologii oraz jeden z najbardziej uznanych profilerów w Polsce. Specjalizuje się w przestępstwach z użyciem przemocy. Jako pierwszy psycholog śledczy w kraju zajmował się profilowaniem sprawców, tworząc dotychczas ponad 400 profili psychologicznych i kryminalistycznych nieznanych sprawców.
Emerytowany podinspektor policji, związany z Komendą Wojewódzką Policji w Katowicach, wcześniej pracował m.in. w Służbie Więziennej oraz jako ekspert i koordynator zespołu psychologów. Wykładowca uniwersytecki, autor publikacji z zakresu psychologii śledczej oraz współautor książek poświęconych profilowaniu kryminalnemu. Odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi oraz odznaką „Zasłużony Policjant”.
Szczegółowe informacje na temat studiów podyplomowych „Psychiatria i psychologia sądowa” znajdą Państwo na naszej stronie internetowej.
Redakcja i zdjęcie: Daniel Maliński (WPiA UŁ)
